Separacja małżonków – na czym polega, jakie są jej podstawy oraz skutki? Zawierając związek małżeński przed nowożeńcami kreuje się wizja wspólnego długiego i szczęśliwego życia. Dość często z upływem czasu okazuje się jednak, że realia życia codziennego oraz pojawiające się problemy zaczynają kreować odmienne zapatrywanie się na przyszłość każdego z małżonków, co prowadzi do zaniku więzi małżeńskich, a ostatecznie do ich rozkładu
i osobnego życia małżonków.
Taka sytuacja nie zawsze musi prowadzić do rozwodu, który niekiedy czy to ze względów religijnych lub światopoglądowych, czy też braku ostatecznej decyzji o rozstaniu oraz przewidywanej możliwości podjęcia próby ratowania małżeństwa, nie jest brany pod uwagę. Wówczas dla uregulowania prawnego takiej sytuacji faktycznej odpowiednia może okazać się określona w art. 611 i nast. KRO instytucja separacji. Oto kilka najważniejszych kwestii dotyczących separacji prawnej, które należy wiedzieć rozważając wystąpienie do Sądu o orzeczenie separacji.
Separacja faktyczna a separacja prawna
Rozpoczynając rozważania nad kwestią separacji należy w pierwszej kolejności dokonać rozróżnienia pomiędzy separacją prawną jako instytucją określoną w przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a separacją faktyczną, czyli stanem faktycznym, w którym to małżonkowie żyją osobno.
Tak też o separacji faktycznej można mówić wówczas, gdy pomiędzy małżonkami doszło do rozkładu więzi małżeńskich, na skutek których małżonkowie nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego, jak również doszło do zaniku pożycia małżeńskiego oraz wygasło łączące małżonków uczucie. Taki stan choć wywołuje formalną separację nie rodzi żadnych skutków prawnych, a małżonkowie żyjący w rozłączeniu nadal posiadają wynikające ze związku małżeńskiego prawa i obowiązki względem drugiego małżonka. Separacja prawna polega zaś na sądowym uregulowaniu zaistniałej pomiędzy małżonkami separacji faktycznej w drodze orzeczenia sądowego w sposób rodzący skutki prawne, o czym poniżej.
Przesłanki orzeczenia separacji
Dla orzeczenia separacji prawnej koniecznym jest zaistnienie przesłanki pozytywnej przy jednoczesnym braku zaistnienia przesłanek negatywnych, które określone zostały w art. 611 KRO.
Podobnie jak w przypadku rozwodu, przesłanką pozytywną orzeczenia separacji jest zupełny rozkład pożycia małżeńskiego, czyli stan, w którym małżonków nie łączy już żadna więź małżeńska tj. więź fizyczna, duchowa i gospodarcza – inaczej mówiąc każde z małżonków żyje osobno.
Do negatywnych przesłanek orzeczenia separacji zalicza się dobro małoletnich dzieci oraz zasady współżycia społecznego. Nie jest bowiem możliwe orzeczenie separacji w sytuacji, kiedy małżonkowie posiadają wspólne małoletnie dzieci, których dobro (jak wynika z okoliczności danej sprawy) miałoby ucierpieć na skutek jej orzeczenia. Nie jest także dopuszczalne orzeczenie separacji, w sytuacji, gdy pozostaje to sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, tj. kwestiami moralnymi.
Separacja a rozwód
Co w sytuacji, gdy jeden z małżonków żąda orzeczenia separacji, a drugi z nich chce rozwodu?
Choć zgodnie z art. 439 § 1 KPC w sprawach o rozwód oraz o separację powództwo wzajemne jest niedopuszczalne, strona pozwana składając odpowiedź na pismo inicjujące postępowanie może przedstawić własne stanowisko w sprawie, niekoniecznie zbieżne ze stanowiskiem współmałżonka. Wówczas może dojść do sytuacji, w której jeden z małżonków żąda orzeczenia przez sąd separacji, natomiast drugi z nich będzie żądał orzeczenia rozwodu. W takiej sytuacji sąd zobligowany jest do zbadania zasadności orzeczenia rozwodu, z uwagi na to, że jest to roszczenie dalej idące aniżeli żądanie orzeczenia separacji. Sąd bada zatem w oparciu o stan faktyczny danej sprawy czy pomiędzy małżonkami doszło do zupełnego rozkładu pożycia małżeńskiego oraz czy rozkład taki ma charakter trwały, jak również czy nie występują negatywne przesłanki żądanych przez strony postępowania rozstrzygnięć.
Jeżeli w oparciu o przeprowadzone postępowanie sąd uzna, że w takim stanie faktycznym sprawy uzasadnione jest żądanie orzeczenia rozwodu, sąd orzeknie rozwód. Jeżeli jednak okaże się, że żądanie orzeczenia rozwodu jest niedopuszczalne (np. z uwagi na to, że brak jest zaistnienia przesłanki pozytywnej orzeczenia rozwodu, bądź też z żądaniem takim występuje małżonek wyłącznie winny orzeczenia rozwodu), a jednocześnie zachodzą podstawy do orzeczenia separacji, wówczas sąd orzeka separację.
Postępowanie w sprawie o separację
Postępowanie sądowe w sprawie o separację może toczyć się bądź w drodze procesu bądź w drodze postępowania nieprocesowego. To w jakim trybie zostanie przeprowadzona sprawa o orzeczenie separacji zależy od okoliczności faktycznych sprawy. Jeżeli małżonkowie nie posiadają wspólnych małoletnich dzieci i zgłaszają zgodne żądanie orzeczenia separacji wówczas sprawa rozpoznawana jest w trybie postępowania nieprocesowego. Są to dwie obligatoryjne i kumulatywne przesłanki, które muszą zaistnieć, ażeby postępowanie zostało przeprowadzone w takim trybie, w przeciwnym wypadku np. wówczas, gdy małżonkowie posiadają wspólne małoletnie potomstwo, bądź też nie ma zgodnego żądania orzeczenia separacji sprawa zostanie rozpoznanie w trybie procesu.
Rozpoznając sprawę o separację Sąd orzeka, czy i który z małżonków ponosi winę za rozkład pożycia małżeńskiego. Wyjątkiem jest sytuacja, kiedy to separacja orzekana jest na zgodny wniosek małżonków. Wówczas Sąd nie orzeka o winie rozkładu pożycia i w takim wypadku następują skutki takie, jak gdyby żaden z małżonków nie ponosił winy.
Nadto, jeżeli małżonkowie posiadają wspólne małoletnie dzieci Sąd orzekając separację zobowiązany jest rozstrzygnąć o kwestiach dotyczących dzieci. W tym zakresie ciąży na Sądzie obowiązek rozstrzygnięcia w zakresie władzy rodzicielskiej nad małoletnim dzieckiem oraz
o kontaktach dziecka z tym z rodziców, z którym nie będzie przebywało na co dzień. Sąd może odstąpić od orzekania w kwestii kontaktów z dzieckiem, jeżeli małżonkowie zgodnie wniosą o nieorzekanie w tym zakresie. Sąd może także uwzględnić porozumienie rodzicielskie małżonków obejmujące sposób wykonywania władzy rodzicielskiej oraz utrzymywania kontaktów z dzieckiem, jeżeli jest ono zgodne z dobrem dziecka. W braku takowego porozumienia Sąd uwzględniając prawo małoletniego do wychowywania przez oboje rodziców rozstrzyga o sposobie wspólnego wykonywania władzy rodzicielskiej oraz o kontaktach z dzieckiem. Jeżeli przemawia za tym dobro dziecka Sąd może powierzyć wykonywania władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców ograniczając jednocześnie władzę rodzicielską drugiego rodzica do określonych obowiązków i uprawnień w stosunku do osoby dziecka.
Orzekając separację Sąd orzeka także w jakiej wysokości każdy z małżonków obowiązany jest przyczyniać się do utrzymania dziecka. O tym co decyduje o wysokości alimentów przeczytasz w poprzednim wpisie – alimenty na dziecko- kiedy i w jakiej wysokości?
Jeżeli małżonkowie zajmują wspólne mieszkanie, Sąd orzeka także o sposobie korzystania z tegoż mieszkania przez okres wspólnego zamieszkiwania w nim małżonków. Wówczas Sąd uwzględnia przede wszystkim potrzeby dzieci oraz małżonka, któremu powierza wykonywanie władzy rodzicielskiej. W wyjątkowych sytuacjach, kiedy to jeden z małżonków swoim rażąco nagannym postępowaniem uniemożliwia wspólne zamieszkiwanie, Sąd może na żądanie drugiego małżonka nakazać jego eksmisję. Co więcej, w przypadku zgodnego wniosku obojga małżonków Sąd może orzec o podziale wspólnego mieszkania, bądź też o przyznaniu mieszkania jednego z nich, jeżeli drugi z małżonków wyraża zgodę na jego opuszczenie bez dostarczania lokalu zamiennego i pomieszczenia zastępczego, o ile podział bądź jego przyznanie jednemu z małżonków są możliwe.
Rozpoznając sprawę o separację Sąd może dokonać podziału majątku wspólnego małżonków. Możliwe jest to wówczas, gdy małżonek wystąpi z wnioskiem o dokonanie podziału majątku a jego przeprowadzanie nie spowoduje nadmiernej zwłoki w rozpoznaniu sprawy.
Orzekając separację Sąd może także orzec o alimentach na jednego z małżonków. Zgodnie z art. 614 § 4 KRO do obowiązku dostarczania środków utrzymania przez jednego z małżonków pozostających w separacji drugiemu stosuje się odpowiednio przepisy art. 60, z wyjątkiem § 3. Unormowanie takie powoduje uprzywilejowanie obowiązku alimentacyjnego na rzecz małżonka pozostającego w separacji nad obowiązkiem alimentacyjnym na rzecz małżonka rozwiedzionego o tyle, że obowiązek taki nie wygasa ani z upływem pięciu lat od orzeczenia separacji, ani co oczywiste nie może wygasnąć na skutek zawarcia nowego związku małżeńskiego, bowiem jest to niedopuszczalne.
W zależności od tego, czy separacja została orzeczona z winy jednego z małżonków, czy też z winy obojga bądź bez orzekania o winie obowiązek alimentacyjny będzie kształtował się inaczej.
Podstawą zasądzenia alimentów na rzecz małżonka, w sytuacji, gdy żaden z nich nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia małżeńskiego, jest wystąpienie po stronie małżonka dochodzącego alimentów niedostatku. Wówczas może on żądać od drugiego małżonka dostarczania środków utrzymania w zakresie odpowiadającym usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego. Przez stan niedostatku należy rozumieć sytuację, w której brak jest możliwości zaspokojenia własnymi siłami swoich usprawiedliwionych potrzeb w całości bądź w części, przy czym usprawiedliwione potrzeby to takie, których zaspokojenie zapewni uprawnionemu normalne warunki bytowania stosownie do jego stanu zdrowia oraz wieku.
Jeżeli doszło do orzeczenia separacji z wyłącznej winy jednego z małżonków i separacja ta pociąga za sobą istotne pogorszenie sytuacji materialnej małżonka niewinnego, Sąd na żądanie małżonka niewinnego może orzec, że małżonek wyłącznie winny obowiązany jest przyczyniać się w odpowiednim zakresie do zaspokajania usprawiedliwionych potrzeb małżonka niewinnego, chociażby ten nie znajdował się w niedostatku. W takiej sytuacji, dla uzyskania alimentów od drugiego małżonka wystarczającym jest to, ażeby znajdował się w gorszej sytuacji materialnej, aniżeli ta w której znajdował się przed orzeczeniem separacji.
Właściwość Sądu w sprawie o separację
Do rozpoznania sprawy o separację właściwym rzeczowo jest Sąd Okręgowy. Ustalenie właściwości miejscowej Sądu Okręgowego uzależnione jest od trybu w jakim sprawa ma zostać rozpoznana.
Co do zasady, podobnie jak w przypadku rozwodu, do rozpoznania sprawy o separację, zgodnie z art. 41 KPC, właściwym miejscowo jest wyłącznie Sąd, w którego okręgu małżonkowie mieli ostatnie miejsce zamieszkania, jeżeli choć jedno z nich w okręgu tym jeszcze ma miejsce zamieszkania lub zwykłego pobytu. Z braku takiej podstawy wyłącznie właściwy jest Sąd miejsca zamieszkania strony pozwanej, a jeżeli i tej podstawy nie ma – Sąd miejsca zamieszkania powoda.
Wyjątkiem, jest sytuacja, w której separacja orzekana jest na zgodny wniosek małżonków. Wówczas, zgodnie z art. 5671 KPC miejscowo właściwym jest Sąd, w którego okręgu małżonkowie mają wspólne zamieszkanie, a w braku takiej podstawy – Sąd miejsca ich wspólnego pobytu. Jeżeli małżonkowie nie mają wspólnego miejsca zamieszkania ani pobytu, wniosek należy zgłosić w sądzie właściwym dla miejsca zamieszkania lub pobytu wnioskodawcy.
Od kiedy i jak długo trwa separacja prawna
Małżonkowie pozostają w separacji prawnej od czasu uprawomocnienia się orzeczenia sądowego o separacji małżeństwa. W zależności od tego w jakim trybie będzie rozpoznawana sprawa o separację będzie ona obowiązywała od dnia uprawomocnienia się wyroku orzekającego o separacji bądź od dnia uprawomocnienia się postanowienia orzekającego separację.
To jak długo małżonkowie będą pozostawać w separacji prawnej zależy już tylko i wyłącznie od nich samych. Orzeczenie sądu ustanawiające pomiędzy małżonkami separację nie zawiera postanowienia co do tego przez jaki okres małżonkowie będą pozostawać w separacji. Orzeczenie separacji prawnej jest co do zasady czasowym uregulowaniem sytuacji pomiędzy małżonkami o tyle, że podstawą jej orzeczenia jest wystąpienie zupełnego rozkładu pożycia małżeńskiego. Orzeczenie takie nie wyklucza ani reaktywacji więzi małżeńskich i powrotu do wspólnego pożycia, a w konsekwencji zniesienia separacji, ani wystąpienia po pewnym czasie z powództwem rozwodowym w przypadku wystąpienia trwałego rozkładu pożycia małżeńskiego, jak również nie wyklucza pozostawania małżonków w separacji prawnej do końca życia.
Skutki orzeczenia separacji
W dużej mierze orzeczenie separacji wywołuje skutki tożsame z rozwiązaniem małżeństwa przez rozwód. Istnieją jednak pewne wyjątki, o których poniżej.
Orzeczenie separacji nie rozwiązuje małżeństwa
W przeciwieństwie do rozwodu orzeczenie separacji nie rozwiązuje węzła małżeńskiego. W świetle prawa osoby, pomiędzy którymi została orzeczona separacja nadal pozostają małżeństwem, a ich związek ulega niejako zawieszeniu. Instytucja separacji uważana jest bowiem za czasowe uregulowanie sytuacji małżonków, z tego względu, iż nie wyklucza ona jej zniesienia i powrotu małżonków do wspólnego pożycia. Tym samym małżonkowie pozostający w separacji nie mogą wstąpić w kolejny związek małżeński, jak również nie jest możliwy powrót do nazwiska noszonego przed zawarciem małżeństwa w sposób określony w art. 59 KRO.
Obowiązek wzajemnej pomocy
Orzeczenie separacji, choć nie rozwiązuje węzła małżeńskiego powoduje wygaśnięcie obowiązków małżeńskich, do których należy m.in. obowiązek wspólnego pożycia, wzajemnej pomocy i wierności oraz współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Jeżeli jednak wymagają tego względy słuszności, pomimo pozostawania w separacji, małżonkowie obowiązani są do wzajemnej pomocy. Przez wzajemną pomoc w tym zakresie należy rozumieć zarówno pomoc materialną jak i pomoc osobistą, duchową. Obowiązek wzajemnej pomocy może nie wygasnąć np. w sytuacji, gdy jeden z małżonków wymaga takowej pomocy z uwagi na swój stan zdrowia.
Rozdzielność majątkowa
Wraz z orzeczeniem separacji pomiędzy małżonkami powstaje przymusowy ustrój rozdzielności majątkowej. Jest to skutkiem zupełnego rozkładu więzi małżeńskich, do których zalicza się również więź gospodarcza. Ustanie tejże więzi uniemożliwia małżonkom zgodne zarządzanie majątkiem wspólnym, a tym samym powstanie rozdzielności majątkowej zabezpiecza nie tylko interesy małżonków, ale także wierzycieli.
Wyłączenie od dziedziczenia ustawowego
Orzeczenie separacji wywołuje skutki także w zakresie praw wynikających z zawarcia związku małżeńskiego, do których zalicza się uprawnienie do dziedziczenia ustawowego. Zgodnie z art. 9351 KC przepisów o powołaniu do dziedziczenia z ustawy nie stosuje się do małżonka spadkodawcy pozostającego w separacji. Wyłączenie to odnosi się odpowiednio do prawa ubiegania się o zachowek. Uprawnionym zarówno do dziedziczenia oraz do zachowku jest bowiem małżonek zmarłego. Skoro zatem orzeczenie separacji wywołuje skutki równoznaczne z rozwiązaniem małżeństwa, małżonka pozostającego w separacji w takiej sytuacji należy traktować jako małżonka rozwiedzionego.
Zniesienie separacji
Jak już wskazano powyżej instytucja separacji prawnej reguluje kwestie funkcjonowania małżonków w czasie faktycznego życia w rozłączeniu przy jednoczesnym założeniu, że jest to regulacja o charakterze czasowym, nastawiona na powrót małżonków do wspólnego pożycia. Stąd też w każdym czasie na zgodne żądanie małżonków Sąd orzeka o zniesieniu separacji. Wówczas skutki wywołane orzeczeniem separacji ustają, a pomiędzy małżonkami co do zasady na nowo powstaje ustrój wspólności majątkowej małżeńskiej, jak również reaktywują się wszelkie prawa i obowiązki wynikające z zawarcia związku małżeńskiego. Nadto, Sąd orzekając o zniesieniu separacji pomiędzy małżonkami, którzy posiadają wspólne małoletnie dzieci rozstrzyga o władzy rodzicielskiej.
Przygotowujesz się do sprawy o separację lub jesteś w trakcie postępowania sądowego
i potrzebujesz pomocy adwokata? Skontaktuj się:
Kancelaria Adwokacka Adwokat Kinga Tomasiak
Ul. Lubelska 39a, 21-100 Lubartów
Kancelaria@adwokat-tomasiak.pl
zobacz również: