Zachowek – kiedy, komu i w jakiej wysokości przysługuje? Zachowek jako instytucja prawa spadkowego ma na celu zabezpieczenie interesów majątkowych członków najbliższej rodziny spadkodawcy. Instytucja ta choć nie ogranicza w żadnym stopniu swobody spadkodawcy do rozporządzania swoim majątkiem to w pewnym stopniu ogranicza jego swobodę decydowania o losach tegoż majątku.
Jeżeli spadkodawca rozporządził swoim majątkiem w taki sposób, że osobom najbliższym nie przypadła korzyść majątkowa przysługuje im roszczenie o zachowek, które jako roszczenie o charakterze pieniężnym nie daje podstaw do dziedziczenia, ale stanowi swoisty substytut realizacji przysługujących praw. Choć prawo do zachowku powstaje z mocy prawa, nie zawsze będzie przysługiwać członkom najbliższej rodziny spadkodawcy, który może dokonać wydziedziczenia tychże osób tym samym pozbawiając ich tego prawa.
Komu i kiedy przysługuje roszczenie o zachowek?
Krąg osób uprawnionych do zachowku określony został w art. 991 § 1 KC zgodnie, z którym zachowek należy się zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy powołani byliby do spadku z ustawy.
Kolejno § 2 wskazanego przepisu wprost wskazuje na to, kiedy tym konkretnym osobom przysługuje prawo ubiegania się o zachowek. Tak też roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia przeciwko spadkobiercy przysługuje, jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku:
- bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny,
- bądź w postaci powołania do spadku,
- bądź w postaci zapisu,
- bądź w postaci świadczenia od fundacji rodzinnej lub mienia w związku
z rozwiązaniem fundacji rodzinnej.
Tym samym, jeżeli zstępny, małżonek bądź rodzice nie zostali powołani do spadku
w drodze dziedziczenia testamentowego lub nie otrzymali od spadkodawcy w żadnej innej formie przysługującego im od spadkodawcy przysporzenia majątkowego tytułem należnego spadku przysługuje mu roszczenie o zachowek. Może dojść także, do sytuacji, w której spadkobierca należący do kręgu uprawnionych do zachowku został powołany do dziedziczenia w drodze testamentu, bądź też dla przykładu otrzymał od spadkodawcy darowiznę, jednakże przysporzenie to jest niższe aniżeli spadek, który przypadłby spadkobiercy w drodze dziedziczenia ustawowego. Wówczas uprawniony do zachowku może dochodzić jego uzupełnienia.
Jaka jest wysokość przysługującego zachowku?
Wysokość przysługującego zachowku również została szczegółowo określona przez ustawodawcę. Jeżeli uprawnioną do zachowku jest osoba trwale niezdolna do pracy lub zstępny, który jest małoletni wówczas przysługuje zachowek w wysokości 2/3 wartości udziału spadkowego, który by mu przypadł w przypadku dziedziczenia ustawowego. W pozostałych przypadkach wysokość przysługującego zachowku wynosi połowę takiego udziału spadkowego. Warto jest jednak podkreślić, że przesłanki pozwalające na otrzymanie zachowku w wysokości 2/3 udziału spadkowego określane są na moment otwarcia spadku. Tym samym powstanie u uprawnionego trwałej niezdolności do pracy po dacie otwarcia spadku nie stanowi podstawy do uzyskania zachowku w podwyższonej wysokości. Z kolei fakt, iż małoletni zstępny uzyskał pełnoletność po dacie śmierci spadkodawcy nie jest podstawą do obniżenia wysokości przysługującego zachowku.
Dokonując obliczeń wysokości należnego zachowku w pierwszej kolejności należy rozpocząć od ustalenia wysokości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu do zachowku spadkobiercy, gdyby doszło do dziedziczenia ustawowego. Wysokość udziału spadkowego uzależniona jest przede wszystkim od tego ilu spadkobierców ustawowych pozostawił po sobie spadkodawca, przy czym należy uwzględnić także spadkobierców niegodnych oraz tych, którzy odrzucili spadek. Nie uwzględnia się natomiast spadkobierców, którzy zostali wydziedziczeni bądź zrzekli się dziedziczenia.
Dla przykładu: zmarły pozostawił po sobie testament, w którym wskazał, iż jego wolą jest, aby spadek po nim w całości dziedziczył jego najstarszy syn. Spadkodawca posiadał także jeszcze jednego syna oraz córkę, która chce dochodzić zachowku. Niewymieniony w testamencie syn, jeszcze przed ogłoszeniem testamentu odrzucił spadek. W takiej sytuacji udział spadkowy, który przypadałby córce w przypadku dziedziczenia ustawowego to 1/3 spadku, bowiem zgodnie z ustawą każde z dzieci dziedziczyłoby
w częściach równych.
Gdyby jednak niebędący spadkobiercą testamentowym syn został wydziedziczony przez ojca, wówczas udział spadkowy córki wynosiłby 1/2 spadku, bowiem wydziedziczony brat nie byłby zaliczany do grona spadkobierców ustawowych, a cały spadek przypadłby do dziedziczenia córce oraz najstarszemu synowi będącemu spadkobiercą testamentowym.
To jaka będzie dokładnie wysokość przysługującego uprawnionemu zachowku zależy od wartości tzw. substratu zachowku, który stanowi czysta wartość majątku spadkowego, czyli inaczej mówiąc wartość wchodzących w skład spadku aktywów pomniejszona o długi spadkowe. Stąd też kolejnym krokiem przy obliczaniu zachowku jest obliczenie wartości majątku. Kwestie związane ze sposobem obliczania czystej wartości majątku spadkowego zostały szczegółowo uregulowane w Kodeksie Cywilnym. Tak też, jak wskazano wyżej, w pierwszej kolejności należy ustalić wartość aktywów wchodzących w skład spadku, czyli wchodzących w skład majątku spadkodawcy w chwili jego śmierci, a kolejno pomniejszyć ją o wchodzące w skład spadku długi. Następnie do tak ustalonej wartości spadku należy doliczyć darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę. Nadto, zaliczeniu podlega fundusz założycielski fundacji rodzinnej wniesiony przez spadkodawcę, w sytuacji, gdy fundacja ta nie została ustanowiona w testamencie, a w przypadku rozwiązania fundacji rodzinnej jej mienie, jednakże w wysokości nieprzekraczającej wniesionego przez spadkodawcę funduszu założycielskiego. Przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych oraz poleceń.
Czy każda darowizna podlega zaliczeniu przy obliczaniu zachowku?
Choć przepisy ustawy Kodeks Cywilny wskazują wprost, że obliczając zachowek należy doliczyć dokonane przez spadkodawcę darowizny, jednocześnie wskazują one jednocześnie wyjątki, przez które NIE każda darowizna podlega uwzględnieniu przy ustalaniu substratu zachowku. Tak też nie uwzględnia się darowizn:
- drobnych, zwyczajowo przyjętych w danych stosunkach,
- dokonanych na ponad 10 lat przed otwarciem spadku na rzecz osoby niebędącej spadkobiercą lub uprawnioną do zachowku,
- w przypadku, gdy obliczany jest zachowek należny zstępnemu –dokonanych przez spadkodawcę w czasie, kiedy nie miał zstępnych, chyba że darowizna została poczyniona na mniej niż 300 dni przed urodzeniem się zstępnego,
- w przypadku, gdy obliczany jest zachowek należny małżonkowi – dokonanych przed wstąpieniem w związek małżeński.
Jak ustalić wartość darowizny obliczając zachowek?
Zgodnie z art. 995 § 1 KC wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu na chwilę dokonania darowizny i według cen z chwili ustalania zachowku. Obliczając wysokość zachowku należy zatem oszacować, w oparciu o dostępne źródła, jaka jest obecna wartość otrzymanej darowizny według aktualnych cen rynkowych i stanu przedmiotu darowizny w momencie jej dokonania. Odnosi się to przede wszystkim do nieruchomości, które uprawniony do zachowku otrzymał od spadkodawcy, bowiem najczęściej to właśnie określanie ich wysokości sprawia największą trudność i największy spór pomiędzy stronami postępowania.
Występując z pozwem o zachowek to na powodzie ciąży obowiązek określenia wartości otrzymanej darowizny, bowiem wpływa to nie tylko na wysokość dochodzonego zachowku, którą należy wskazać, ale także wysokość opłaty od pozwu. Praktyka pokazuje, że niemalże w każdym przypadku spraw o zachowek przedstawione w pozwie wartości wchodzących w skład spadku składników majątkowych są kwestionowane przez pozwanego i strony nie są w stanie dojść do porozumienia w tym zakresie. Wówczas wywoływana jest opinia biegłego, który dokonuje wyceny składników majątkowych, których wartość jest sporna.
Czy uprawnienie do zachowku wygasa?
Prawo do zachowku tak jak każde roszczenie o charakterze pieniężnym ulega przedawnieniu. W przypadku roszczenia o zachowek termin ten wynosi 5 lat od ogłoszenia testamentu, natomiast w przypadku roszczenia o uzupełnienie zachowku 5 lat od dnia otwarcia spadku, czyli od dnia śmierci spadkodawcy.
Czy wydziedziczenie uniemożliwia ubieganie się o zachowek?
Przysługująca spadkodawcy swoboda testowania, czyli dowolność w zakresie rozdysponowania swoim majątkiem na wypadek śmierci obejmuje także prawo do wydziedziczenia spadkobiercy. Krąg osób, które mogą zostać wydziedziczone ograniczony został do pierwszego i drugiego kręgu spadkobierców ustawowych, tj. małżonka, zstępnych oraz rodziców. Co wymaga podkreślenia, dla skutecznego wydziedziczenia uniemożliwiającego ubieganie się o zachowek koniecznym jest spełnienie określonych w ustawie warunków, przede wszystkim zaistnienie jednej z trzech przesłanek wydziedziczenia oraz dokonanie wydziedziczenia w odpowiedniej formie.
Sam fakt, iż pozostawiony przez spadkodawcę testament zawiera rozrządzenie o wydziedziczeniu nie przesądza o braku możliwości ubiegania się o zachowek. Może bowiem okazać się, że wydziedziczenie jest nieskuteczne z uwagi na wadliwość jego dokonania. Nadto, wydziedziczony może kwestionować zaistnienie okoliczności, która stała się podstawą wydziedziczenia oraz dochodzić zachowku. Nie można także wykluczyć sytuacji, w której pomimo uprzedniego wydziedziczenia spadkobiercy w rozrządzeniu testamentowym spadkodawca przebaczy wydziedziczonemu, chociażby na łożu śmierci, co także powoduje bezskuteczność wydziedziczenia.
O tym co może stanowić podstawę wydziedziczenia, jakie są warunki skutecznego dokonania wydziedziczenia oraz możliwe formy jego zakwestionowania przeczytasz w poprzednim wpisie – wydziedziczenie.
Potrzebujesz pomocy adwokata w kwestiach spadkowych? Skontaktuj się:
Kancelaria Adwokacka Adwokat Kinga Tomasiak
Ul. Lubelska 39a, 21-100 Lubartów
Tel. 790-203-122
Kancelaria@adwokat-tomasiak.pl