Wydziedziczenie – na czym polega i jakie wywołuje skutki? Rozpoczynając kwestię rozważań nad instytucją prawa spadkowego jaką jest wydziedziczenie
w pierwszej kolejności należy zastanowić się czym właściwie ono jest. W potocznym ujęciu przez wydziedziczenie rozumie się pozbawienie danej osoby możliwości dziedziczenia. Choć rzeczywiście dokonując wydziedziczenia swojego spadkobiercy pozbawiamy go prawa do dziedziczenia ustawowego, to należy wiedzieć także, że wydziedziczenie pociąga za sobą inny niezwykle istotny skutek, bowiem pozbawia takiego spadkobiercę prawa do zachowku. Aby dokonać skutecznego wydziedziczenia koniecznym jest zachowanie określonej formy oraz zaistnienie przynajmniej jednej z ustawowych przesłanek, stanowiących katalog zamknięty podstaw wydziedziczenia, którą należy dokładnie wskazać.
Forma prawna wydziedziczenia
Wydziedziczenie może nastąpić wyłącznie poprzez sporządzenie testamentu, z treści którego wprost będzie wynikało, że dokonujemy wydziedziczenia konkretnego spadkobiercy oraz z jakiego powodu wydziedziczenie następuje. Dla skutecznego wydziedziczenia nie ma znaczenia w jakiej formie został sporządzony testament o ile jest on ważnym testamentem i zachowano w nim wymogi niezbędne dla ważności wydziedziczenia. Jeżeli bowiem, z treści testamentu wynikać będzie jedynie, iż spadkodawca dokonuje wydziedziczenia spadkobiercy bez podania jednej z ustawowych przesłanek wydziedziczenia nie będzie ono skuteczne a osoba, którą chcieliśmy wydziedziczyć będzie mogła dochodzić zachowku. Co więcej, sporządzenie testamentu, w którym cały majątek spadkowy zostanie rozdysponowany z pominięciem konkretnego spadkobiercy, czy też sporządzenie testamentu tzw. negatywnego, czyli takiego, w którym wskażemy, że nie chcemy, aby dany spadkobierca cokolwiek po nas dziedziczył nie jest równoznaczne z wydziedziczeniem. Takie rozrządzenie testamentowe wyłączy jedynie tegoż spadkobiercę od dziedziczenia, ale nie pozbawia go prawa do zachowku, co właśnie stanowi istotę wydziedziczenia.
Kto może zostać wydziedziczony?
Skutecznego wydziedziczenia można dokonać wyłącznie względem małżonka, zstępnych oraz rodziców. Wynika to bezpośrednio z treści art. 1008 Kodeksu cywilnego oraz istoty tejże instytucji. Skoro bowiem skuteczne wydziedziczenie pozbawia prawa do zachowku, o który ubiegać może się jedynie małżonek, zstępni (dzieci, wnuki itd.) oraz rodzice zmarłego dokonanie wydziedziczenia innej osoby nie wywoła zamierzonego skutku prawnego.
Wydziedziczenie zstępnego a dalsi zstępni
Jeżeli spadkodawca zamierza dokonać wydziedziczenia swojego dziecka powinien mieć świadomość tego, że w takim przypadku w jego miejsce wstępuje jego zstępny tj. wnuk spadkodawcy, któremu będzie przysługiwało roszczenie o zachowek, oczywiście o tyle, o ile zaistnieją niezbędne ku temu przesłanki. Choć istnieje spór w poglądach doktryny co do tego czy wydziedziczony zstępny w takiej sytuacji winien być traktowany, jak gdyby nie dożył otwarcia spadku, nie budzi jednak wątpliwości, że zostaje on całkowicie wyłączony od dziedziczenia po spadkobiercy, zarówno w wymiarze dziedziczenia testamentowego lub ustawowego, jak
i substytutu dziedziczenia jakim jest zachowek. Mimo to jego prawo do zachowku nie przechodzi jednak automatycznie na dzieci wydziedziczonego zstępnego. Uzyskują one bowiem własne prawo do zachowku, związane bezpośrednio z ich osobami, niezależnie od prawa, które przysługiwałoby jego wstępnemu. Powstanie tegoż uprawnienia zstępnych wydziedziczonego zstępnego uzależnione jest jednak od jego skutecznego wydziedziczenia.
Co więcej, aby uprawnienie to powstało nie jest warunkiem koniecznym to, aby wydziedziczony wstępny zmarł, jak dzieje się to w przypadku kolejności dziedziczenia ustawowego. Wynika to bezpośrednio z treści art. 1011 KC, który stanowi, iż zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby przeżył on spadkodawcę. Tym samym, aby dalszy zstępny posiadał prawo do zachowku wystarczającym jest wyłącznie skuteczne wydziedziczenie jego wstępnego przez spadkodawcę. Istotnym jest także to, że nie ma przeszkód, aby spadkodawca dokonał wydziedziczenia także dalszych zstępnych oczywiście o tyle, o ile istnieją ku temu podstawy.
Z uwagi na to, że w przypadku skutecznego wydziedziczenia zstępnego jego zstępnemu przysługuje prawo do zachowku, które jest prawem ściśle związanym z jego osobą może dojść do sytuacji, w której wysokość należnego dalszemu zstępnemu zachowku będzie wyższa aniżeli zachowek, który przysługiwałby wydziedziczonemu zstępnemu. Będzie miało to miejsce np. w sytuacji, w której matka wydziedziczyła swoją córkę, która byłaby uprawniona do zachowku w wysokości 1/2 wartości udziału spadkowego, który by jej przypadał w przypadku dziedziczenia ustawowego, a z uwagi na to, że prawo do zachowku przysługuje małoletniemu lub trwale niezdolnemu do pracy wnukowi wysokość zachowku wynosić będzie 2/3 tegoż udziału spadkowego.
Przyczyny wydziedziczenia
Pomimo tego, że w odczuciu spadkodawcy wiele zachowań małżonka, zstępnych czy rodziców uznać można za zachowania naganne, które powodują, iż chce on dokonać wydziedziczenia takiego spadkobiercy to nie będą się one wpisywać w ustawowy katalog zamknięty przyczyn wydziedziczenia. Oznacza to tym samym, że dla dokonania skutecznego wydziedziczenia musi zaistnieć jedna z trzech przyczyn, które zostały wskazane w art. 1008 KC, bowiem żadna inna nie wywoła zamierzonego celu. Istotnym jest także, że przyczyna, dla której dokonujemy wydziedziczenia musi istnieć w chwili sporządzania testamentu, bowiem wydziedziczenie dokonane z zastrzeżeniem lub pod warunkiem nie będzie skuteczne. Zachowanie wydziedziczanego spadkobiercy musi nosi także znamię zachowania umyślnego i zawinionego. Nadto, w zależności od okoliczności faktycznych nie ma przeszkód, aby podstawą wydziedziczenia była więcej aniżeli jedna z poniżej wskazanych przyczyn.
Wśród przyczyn stanowiących podstawę skutecznego wydziedziczenia ustawodawca wskazał zachowania, poprzez które wydziedziczany:
- wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
Dla zaistnienia tej podstawy wydziedziczenia koniecznym jest, aby zachowanie wydziedziczanego spełniało jednocześnie 3 przesłanki:
- musi nosić znamię uporczywości, a tym samym nie może być zachowaniem jednorazowym,
- zachowanie to musi być sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, czyli sprzeczne z aprobowanymi w danym społeczeństwie normami zachowań, a tym samym obiektywnie naganne, nie tylko w ocenie spadkodawcy,
- zachowanie wydziedziczanego pozostaje sprzeczne z wolą spadkodawcy, czyli jest realizowane pomimo uzewnętrznionemu stanowczemu sprzeciwowi i dezaprobacie wyrażonej przez testatora,
- dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,
Podstawą dokonania na podstawie tejże przyczyny wydziedziczenia jest kumulatywne spełnienie dwóch przesłanek:
- popełnienie umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażąca obraza czci,
- popełnienie takiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy lub najbliższych mu osób.
Tym samym nie każde przestępstwo popełnione przeciwko spadkodawcy lub najbliższym mu osobom będzie stanowiło podstawę do wydziedziczenia na podstawie omawianej przyczyny. Dodatkowo podstawą wydziedziczenia może być rażąca obraza czci, przy czym zachowanie to musi cechować się znacznym nasileniem. Istotnym jest także, że jak wprost wynika z brzmienia tejże przyczyny, nie zostanie ona spełniona, jeżeli omawiane zachowania zostaną skierowane przeciwko osobie obcej.
- uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych,
Przez obowiązki rodzinne należy rozumieć zarówno obowiązki o charakterze majątkowym (np. obowiązek alimentacyjny) jak i niemajątkowym (np. opieka w chorobie, utrzymywanie kontaktów rodzinnych), które mogą przybrać postać działania lub zaniechania oraz muszą charakteryzować się uporczywością. Każdorazowo ocena zaistnienia tejże przyczyny dokonywana jest w oparciu o konkretną sytuację rodzinną występującą pomiędzy spadkodawcą a wydziedziczonym.
Przebaczenie
Zgodnie z art. 1010 §1 KC spadkodawca nie może wydziedziczyć uprawnionego do zachowku, jeżeli mu przebaczył. Nie ma przy tym znaczenia czy przebaczenie nastąpiło po dokonaniu wydziedziczenia w testamencie, czy też przed tą czynnością. Jeżeli przebaczenie zostało dokonane po dokonaniu wydziedziczenia, o ile jest to możliwe, winno znaleźć to odzwierciedlenie w jego treści poprzez dokonanie zmian w testamencie.
Samo przebaczenie nie jest oświadczeniem woli, a uzewnętrznionym aktem uczuć skutkującym darowaniem poniesionej krzywdy, dlatego też dla skutecznego przebaczenia nie jest koniecznym, aby spadkodawca posiadał pełną zdolność do czynności prawnych, jednakże musi ono nastąpić z należytym rozeznaniem. Oznacza to, że w chwili dokonywania przebaczenia spadkodawca musi mieć tego świadomość. Często o skuteczności przebaczenia będzie decydował Sąd dokonując oceny, czy nastąpiło ono z dostatecznym rozeznaniem, w szczególności, kiedy spadkodawca przebaczył wydziedziczonemu bezpośrednio przez zgonem co uniemożliwiało dokonanie zmiany testamentu.
Przebaczenie nie podlega odwołaniu. Dlatego też, jeżeli spadkodawca przebaczył wydziedziczonemu zachowanie, które stanowiło podstawę dokonanego wydziedziczenia nie może ponownie dokonać wydziedziczenia, którego przyczyną będzie przebaczone zachowanie. Nie ma jednak przeszkód ku temu, aby dokonać późniejszego wydziedziczenia tej samej osoby z uwagi na zaistnienie innej przyczyny.
Czy to, że rodzic mnie wydziedziczył całkowicie pozbawia mnie prawa do ubiegania się o zachowek?
Sam fakt, iż spadkodawca wydziedziczył nas w testamencie nie jest równoznaczne z tym, że nie możemy ubiegać się o zachowek. Jak już wielokrotnie wskazywano powyżej, aby pozbawić spadkobiercę prawa do zachowku koniecznym jest dokonanie skutecznego wydziedziczenia.
Wydziedziczenie nie będzie zatem skuteczne wtedy, gdy:
- nie dochowano formy wydziedziczenia – nie wskazano tego w treści testamentu bądź testament w ogóle nie został sporządzony, czy też jest testamentem nieważnym,
- testator nie wskazał przyczyny wydziedziczenia,
- wskazano inną przyczynę wydziedziczenia niż ta, która wynika z ustawy,
- przyczyna wydziedziczenia nie istniała w chwili sporządzania testamentu,
- zachowanie wydziedziczonego nie nosiło znamion umyślnego i zawinionego,
- spadkodawca przebaczył wydziedziczonemu,
- przyczyna stanowiąca podstawę wydziedziczenia w ogóle nie zaistniała – wydziedziczony nie dopuścił się wskazanego w testamencie zachowania.
W takiej sytuacji, aby uzyskać zachowek koniecznym będzie wystąpienie na drogę sądową. W pierwszej kolejności należy przeprowadzić postępowanie spadkowe, w którym ustalony zostanie krąg spadkobierców, od których kolejno będziemy żądać zapłaty zachowku. Nie jest to jednak jeszcze etap, na którym kwestionujemy skuteczność wydziedziczenia, chyba że kwestionujmy ważność całego testamentu. Właściwym momentem dla podważania skuteczności wydziedziczenia jest wystąpienie z pozwem o zapłatę zachowku, który może zostać skierowany do Sądu po ustaleniu spadkobierców zmarłego. W toku tego postępowania Sąd dokona oceny zawartego w testamencie zapisu dotyczącego wydziedziczenia, jego zasadności i skuteczności oraz orzeknie co do roszczenia głównego, tj. zapłaty zachowku.
zobacz również:
Potrzebujesz pomocy adwokata w kwestiach spadkowych? Skontaktuj się:
Kancelaria Adwokacka Adwokat Kinga Tomasiak
Ul. Lubelska 39a, 21-100 Lubartów
Tel. 790-203-122
Kancelaria@adwokat-tomasiak.pl